موسسه انتشارات بین المللی چتر اندیشه مجله دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی 2588-6967 9 99 2026 07 20 تحلیل روان‌شناختی-تاریخی مراسم بیعت و خلعت‌دهی در دربار عباسی بر اساس کتاب الذخائر و التحف 39 49 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA محمد دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران 2026 04 19 در حالی که پارادایم غالب در تاریخ‌نگاریِ خلافت عباسی(۱۳۲-۶۵۶ق) عمدتاً بر ابعاد حقوقی، فقهی و نهادی متمرکز بوده، سازوکارهای «روان‌شناختی» و «پدیدارشناسی حسی» که قدرت از طریق آن‌ها تجربه و ادراک می‌شد، نادیده گرفته شده است. این مقاله با هدف واکاوی این لایه‌های پنهان، به بررسی مراسم «بیعت» و «خلعت‌دهی» به عنوان ابزارهای دقیق روان‌شناختی-تاریخی می‌پردازد، که برای بازنمایی و تثبیت مشروعیتِ فرامادی خلافت به کار گرفته می‌شدند. این پژوهش با روش تحلیل کیفی و خوانشِ عمیقِ گزارش‌های مادیِ مندرج در کتاب «الذخائر و التحف» منسوب به قاضی رشید بن زبیر(م ۵۶۲ق) از چارچوب نظری «دولت تئاترگونه» کلیفورد گیرتز(۱۹۸۰م) و پارادایم نوین «تاریخ احساسات» بهره می‌برد تا نقش فرهنگ مادی دربار و صحنه آرایی تشریفات را در تولید قدرت تبیین کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این آیین‌ها نه تشریفاتی صوری، بلکه استراتژی‌هایی هدفمند برای تولیدِ نظام‌مندِ احساساتِ سیاسی همچون هیبت، ترس و وفاداری بودند. تحلیلِ داده‌ها فاش می‌سازد که دربار عباسی از طریق «اشباع حسی» و واسازی زبان نمادینِ پوشش‌ها، اشیای مادی را به امتدادِ هستی‌شناختیِ کاریزمای خلیفه تبدیل کرده و از این مسیر، اراده سیاسی را به بدن و روانِ سوژه‌ها منتقل می‌کرد. در نهایت، مقاله به این نتیجه می‌رسد که پایداری خلافت عباسی بیش از اجبار نظامی، مدیون تسخیر روان‌شناختیِ مخاطبان در قالب یک «ِنمایش سالاری» منسجم بود. ارزش افزوده این پژوهش در چرخش روش‌شناختی از روایت‌های صرفاً فقه-محور به سمت درک پدیدارشناختیِ قدرت است که افق جدیدی را در مطالعات تاریخ فرهنگی و تجربه زیسته‌یِ قدرت در جهان اسلامِ سده‌های میانه می‌گشاید. /downloadfilepdf/31567