موسسه انتشارات بین المللی چتر اندیشه مجله دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی 2588-6967 9 98 2026 06 28 تمایز میان نشخوار فکری و افکار وسواسی: مدل‌های شناختی، ابعاد افتراقی و دلالت‌های درمانی 1 15 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA نرگس کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ساوه، ایران 2026 02 21 افکار تکرارشونده منفی یکی از سازه‌های مرکزی در روان‌شناسی بالینی معاصر و درک اختلالات هیجانی و اضطرابی است. در میان اشکال مختلف این نوع پردازش ذهنی، نشخوار فکری و افکار وسواسی دو پدیده برجسته‌اند که اگرچه در سطح پدیدارشناختی شباهت‌هایی نظیر تکرار، ناگوار بودن و دشواری در توقف دارند، اما در سطح ساختاری، کارکردی، فراشناختی و درمانی تفاوت‌های معناداری نشان می‌دهند. هدف این مقاله، تبیین تمایز میان نشخوار فکری و افکار وسواسی بر پایه مدل‌های شناختی، ابعاد افتراقی پدیدارشناختی و دلالت‌های درمانی است. روش مطالعه از نوع مروری تحلیلی و انتقادی است و با اتکا به منابع معتبر فارسی و انگلیسی در پایگاه‌های علمی بین‌المللی و داخلی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نشخوار فکری عمدتاً با افسردگی، اضطراب فراگیر، شرم، خودانتقادی و پردازش تحلیلی ناکارآمد پیوند دارد و بیشتر پیرامون معنا، علل و پیامدهای ناراحتی هیجانی سازمان می‌یابد؛ در حالی که افکار وسواسی غالباً در بافت اختلال وسواس فکری‌ـ‌عملی بروز می‌کند و با ارزیابی فاجعه‌آمیز از افکار مزاحم، مسئولیت‌پذیری افراطی، آمیختگی فکر و عمل، و تلاش برای خنثی‌سازی یا اجبار همراه است. همچنین، مرور پژوهش‌ها نشان می‌دهد که تفاوت‌های این دو سازه در ابعاد مهمی همچون درجه خودناهمخوانی، ناخواستگی، باورهای فراشناختی، راهبردهای کنترل فکر، جهت‌گیری زمانی، نوع هیجان غالب و پاسخ‌های رفتاری قابل صورت‌بندی است. از منظر درمانی، تفکیک دقیق این دو فرایند اهمیت بالایی دارد؛ زیرا مداخلات مناسب برای نشخوار فکری معمولاً بر بازآرایی توجه، ذهن‌آگاهی، فعال‌سازی رفتاری، درمان فراشناختی و مداخلات مبتنی بر شفقت متمرکز است، در حالی که برای افکار وسواسی، مواجهه و جلوگیری از پاسخ، بازسازی باورهای وسواسی و کاهش راهبردهای خنثی‌سازی محوریت دارد. در مجموع، نتایج این مقاله نشان می‌دهد که عدم تفکیک دقیق نشخوار فکری از افکار وسواسی می‌تواند به خطا در مفهوم‌سازی بالینی، انتخاب نادرست مداخله و کاهش اثربخشی درمان بینجامد. /downloadfilepdf/35078